Từng là Kinh đô uy nghiêm một thời, Huế không chỉ sở hữu các cung điện, đền đài, lăng tẩm mà còn có rất nhiều công trình kiến trúc nổi bật khác như Trường Quốc học, Ga Huế,… Tất cả đã tạo nên kiến trúc vừa cổ xưa lại vừa hiện đại của xứ thần kinh.

Vùng đất nhỏ nằm ở Duyên hải miền Trung Việt Nam với đặc điểm kiến trúc đa dạng đã thu hút rất nhiều lượt khách du lịch mỗi năm. Ai từng đến Huế cũng cảm thấy ấn tượng vì sự phong phú của các công trình kiến trúc. Sự kết hợp nhiều phong cách kiến trúc khác nhau từ kiến trúc cung đình vương giả đến kiến trúc Tây Âu cổ điển khiến bất kỳ du khách nào cũng đem lòng mến mộ Cố đô.

Kiến trúc Cung đình vương giả

Được chọn làm Kinh đô của Đại Việt dưới thời vua Gia Long, Huế có hệ thống cung điện, lăng tẩm mang đậm kiến trúc cung đình đặc trưng của triều Nguyễn, tất cả đều mang vẻ trầm mặc, uy nghiêm, cổ kính của kiến trúc truyền thống. Đây là sự kế thừa từ kiến trúc truyền thống Lý, Trần đồng thời tiếp thu tinh hoa của nghệ thuật Trung Hoa một cách có ý thức dân tộc của các nghệ nhân được quy tụ từ mọi miền của đất nước và được hiện đại hóa bởi kĩ sư công trình người Pháp thời này để xây dựng nên Kinh đô. Với phương châm tiếp thu có chọn lọc đặc sắc kiến trúc từ các vùng văn hóa khác nhau mà vẫn giữ được hồn Việt ấy đã tạo nên một bản sắc kiến trúc cung đình Huế rất độc đáo như bây giờ.

Kiến trúc Cung đình

Đại đa số các cung điện ở đây đều được sơn son thiếp vàng theo kiểu mái chồng nhà nối. Có nghĩa là nhà trước và nhà sau của điện được kết nối với nhau bằng một hệ thống mái trần vòm mai cua dưới máng thừa lưu – máng nước nối của hai mái nhà. Trần mai cua ấy cộng với phần bên trong tạo ra một không gian nội thất liên tục, rộng rãi mà lại thống nhất không mang lại cảm giác ghép nối hai tòa nhà. Còn đồ nội thất của nhà Nguyễn được thiết kế với kiểu dáng rất mềm mại, được chạm khắc hết sức tinh xảo. Chất liệu được sử dụng để khảm lên bề mặt của gỗ thường là mảnh sành sứ, ngà voi, xà cừ,…

Điều tạo nên điểm nhấn đặc biệt của kiến trúc Cung đình Huế chính là phần mái của các điện đều được lợp bằng ngói hoàng (vàng) lưu ly và thanh (xanh) lưu ly. Sự kết hợp hai màu vàng, xanh của ngói lưu ly và màu đỏ chủ đạo khiến cho cung điện xứ Cố đô càng nên nổi bật, uy nghiêm. Hệ thống cổng, cửa ở đây cũng rất đa dạng về kiểu dáng cũng như chất liệu. Từ cửa xếp bằng gỗ quý được chạm khắc tinh tế, cửa vòm nguyệt môn với đường nét mềm mại cho đến cổng tam quan bề thế…

Ngọ Môn – cổng chính phía Nam của Hoàng Thành Huế, chính là biểu tượng cho kiến trúc cung đình của xứ thần kinh. Mặc dù đã trải qua gần hai thế kỷ, chịu ảnh hưởng khắc nghiệt của thiên tai, khói bụi chiến tranh và thời gian nhưng Ngọ Môn vẫn luôn đứng vững ở đó.

Đây là một công trình có kiến trúc phức hệ, gồm phần nền đài ở phía dưới và phần Lầu Ngũ Phụng ở phía trên. Lầu Ngũ Phụng có mặt hình chữ U giống như nền đài, gồm hai tầng lầu và hai tầng mái. Toàn bộ phần mái giữa và mái dưới đều được lợp ngói hoàng lưu ly, còn các phần khác là ngói thanh lưu ly. Điểm nổi bật nhất chính là các chi tiết hoa văn được thực hiện rất tinh xảo, công phu khiến cho Lầu Ngũ Phụng nói riêng và Ngọ Môn nói chung càng thêm phần hấp dẫn, quyến rũ du khách.

Kiến trúc cung đình Huế ảnh hưởng rất lớn đến các công trình kiến trúc khác của xứ thơ, đặc biệt là hệ thống chùa chiền ở nơi đây. Đa số các ngôi chùa ở Cố đô đều được tọa lạc ở nơi gắn liền với khung cảnh sông, núi hữu tình. Tiền đường và điện thờ trong kiến trúc chùa Huế được thiết kế theo kiểu “trùng lương” hay trùng thiềm” với cách trang trí hoa văn theo kiểu trên nóc là long, lân, quy, phụng. Đây đều là những đặc điểm được ảnh hưởng bởi kiến trúc cung đình Huế. Nếu đã Huế, ngoài thăm quan Kinh thành với vẻ đẹp uy nghiêm, vương giả; du khách cũng nên ghé qua những ngôi chùa cổ kính như: Thiên Mụ, Trúc Lâm, Từ Lâm, Huyền Không Sơn Thượng,… để thấy hết được sự tài tình của việc kết hợp kiến trúc cung đình với tôn giáo, tín ngưỡng của người xưa.

chua thien mu

Kiến trúc nhà vườn – lưu dấu Huế một thời vàng son rực rỡ

Nếu như Hà Nội nổi tiếng với 36 phố phường, Sài Gòn là một cảng thị thì Huế được biết đến là thành phố nhà vườn.  Nhà ở có sân vườn là một nét riêng tạo nên tính thơ đặc trưng của Cố đô, nhà vườn xuất hiện ở khắp nơi trong thành phố nhưng tập trung nhiều nhất là ở Nguyệt Biều, Vỹ Dạ, Kim Long,…

nha vuon hue

Nhà vườn được bao quanh bởi những hàng rào cây, trong đó hàng rào phía trước và hai bên thường là các hàng cây dâm bụt, ô rô, chè tàu được cắt tỉa tỉ mỉ, dày dặn như tường xây. Còn hàng rào phía sau được tạo thành bởi những bụi tre dày để chắn gió bất lợi.

Bước vào cổng, đi một đoạn thì sẽ có một tấm bình phong, tấm bình phong này có thể được xây dựng như bình thường hoặc bằng chè tàu ken dày được cắt tỉa vuông thành sắc cạnh. Bình phong là một biểu tượng của kiến trúc dân gian, là yếu tố đặc trưng không thể tách rời với nhà vườn truyền thống Huế. Theo chủ nhân của các ngôi nhà vườn, việc đặt bình phong ở trước nhà như vậy là để giúp gia đình tránh được tà mà, ngăn cho khí độc đi vào nhà.

Tiếp đến là bể cạn với hòn non bộ và cây cảnh. Tùy vào từng ngôi nhà mà bể cạn với hòn non bộ có phải là một tiểu cảnh có chủ đề hoặc có tích hay không. Cây cảnh trong vườn nhà đa số được uốn nắn theo nhiều hình dáng, thế khác nhau, thường là thế trực hoặc thế thành, công phu hơn thì có thế rồng bay phượng múa, thế phụ tử hay là thế huynh đệ tương thân.

Kiến trúc nhà vườn

Đi hết sân thì đến nhà, nhà trong kiến trúc nhà vườn có thể là một nhà ngang, hoặc ba nhà được xếp thành hình chữ U. Nhà vườn ở Huế ngày nay không đi theo quy định cứng nhắc như Luật Gia Long thời phong kiến, tức là quan nhất phẩm, nhị phẩm được làm nhà bảy gian, quan từ tam phẩm đến ngũ phẩm được làm nhà năm gian, dân thường thì không được làm nhà quá ba gian và đặc biệt là không được trang trí.

Kiến trúc nhà vườn truyền thống Huế được ví là một bản quy hoạch hoàn chỉnh về sử dụng đất đai, tổ chức không gian và kết hợp được các yếu tố có quan hệ hữu cơ với nhau là con người – công trình và thiên nhiên.

Kiến trúc Tây Âu cổ điển

Đối lập với kiến trúc uy nghiêm, trầm mặc của Cung đình Huế, bờ Nam sông Hương là một “thành phố mới” được xây dựng bởi người Pháp từ cuối thế kỷ XIX. Đây là một bộ sưu tập kiến trúc thuộc địa Pháp mang đậm dấu ấn cổ điển của kiến trúc Tây Âu mà chế độ thực dân đã để lại cho thành phố thơ này.

Kiến trúc Pháp nổi bật hệ thống mạng đường phố ô bàn cờ, tạo nên một cơ cấu không gian đô thị được phân khu chức năng cụ thể từ trung tâm chính trị, hành chính và công sở đến trung tâm thương mại, buôn bán, khu thị dân, khu công nghiệp, các không gian công cộng như công viên, vườn hoa, tượng đài ngoài trời. Các công trình ở bờ Nam sông Hương mang đầy đủ tính chất kiến trúc Pháp với khối tích và bước cột lớn tạo nên không gian vô cùng rộng rãi. Cửa sổ cao, rộng theo dạng vòm cuốn hoặc bán cung với các chi tiết trang trí tinh tế, đặc sắc mang phong cách kiến trúc Roman, Baroque Cổ điển hoặc Tân cổ.

kien truc tay au o hue

Hiện nay, ở Huế còn khá nhiều công trình kiến trúc Tây Âu nổi tiếng có thể kể đến nằm dọc trên trục đường Lê Lợi như Ga Huế đẹp như tranh vẽ nối liền trục đường tàu Bắc – Nam, Khách sạn & Spa La Residence,… Đặc biệt nhất trong số những công trình mang nét đẹp kiến trúc Pháp tại Huế chính là Khách sạn Saigon Morin hơn trăm tuổi do Henri Bogaet xây dựng là một nét chấm phá đặc biệt, khác hẳn với kiến trúc Á Đông ở bờ Bắc sông Hương.

nha ga o hue

Các công trình kiến trúc do thực dân Pháp xây dựng trên đất Cố đố không chỉ mang đậm phong cách phương Tây mà theo thời gian, những công trình đã có sự biến đổi, dần được Việt hóa, Tây nhưng vẫn rất Việt Nam. Đó chính là sự hiện diện của hai ngôi trường cấp Ba nổi tiếng đến tận bây giờ: Trường Hai Bà Trưng (Đồng Khánh xưa) và Trường Quốc học với màu đỏ thẩm đặc trưng, nổi bật giữa hàng cây xanh trên đường Lê Lợi.

Trường Quốc học Huế cùng với Quốc học Quy Nhơn và Quốc học Vinh là ba ngôi trường mà thực dân Pháp đã lập ra ở Trung Kỳ vào thế kỷ XVIII nhằm mục đích đào tạo công chức cho Chính phủ Bảo hộ Nam Triều. Tuy vậy, phải đến đầu thế kỷ XX, khi được nâng cấp và tu sửa, trường mới được xây dựng theo kiến trúc Pháp cổ kính với sắc đỏ đặc trưng. Đây là một điểm đến thú vị cho những ai muốn chiêm ngưỡng nét đẹp cổ kính của kiến trúc Tây Âu trên đất Cố đô

truong quoc hoc hue

Khu đô thị thuộc địa ở Huế bảo tồn trọn vẹn kiến trúc truyền thống cổ xưa ở bờ bên kia sông Hương đã tạo nên một thành phố với cảnh quan độc đáo, sự kết hợp này đã góp phần lưu lại dấu ấn lịch sử vừa phong kiến, vừa thuộc địa của xứ thần kinh.

Nét chi li, tiểu tiết trong kiến trúc đình làng Huế

Đình làng chính là nơi sinh hoạt, hội họp của dân làng, là nơi tổ chức các lễ hội lớn, là nơi xét xử khi có tranh chấp xảy ra… nên đình thường được xây dựng ở ngay đầu làng, ở nơi có thể nhìn ra sông hồ hoặc đồng ruộng và tạo được sự hòa hợp với cảnh quang xung quanh. Nhìn chung, đây chính là biểu tượng của một cộng đồng, thể hiện được tinh thần, văn hóa đặc trưng của làng xã Việt Nam nói chung và của Huế nói riêng.

kien truc dinh lang hue

Hệ thống đình làng của Cố đô được xây dựng dựa trên sự kế thừa của đình làng phía Bắc, đặc biệt là Hà Nội, song có nhiều nét riêng chỉ có ở đình làng Huế. Đình ở đây có cấu trúc đơn giản hơn với cửa đình được xây dựng bằng các trụ gạch vuông vức, vươn cao (thường là bốn trụ, hai trụ giữa cao hơn hai trụ ngoài cùng). Phía sau cửa đình là tấm bình phong, đặc trưng của kiến trúc truyền thống Huế để ngăn tà ma, có tác dụng bảo vệ cho ngôi đình. Tiếp theo là sân rộng rồi mới đến đình làng, đình thường có ba gian và hai chái; mái đình thường được lợp bằng bằng ngói âm dương hoặc ngói bản, không lượn cong để tạo các đầu đao vươn lên như đình làng thường thấy ở phía Bắc đất nước mà nhẹ nhàng hơn nhưng vẫn đảm bảo luôn đủ có đủ ánh sáng bên trong đình.

Dù đơn giản hơn song đình làng ở Huế vẫn có những chi tiết kiến trúc độc đáo, tinh xảo thể hiện tay nghề tài hoa của những nghệ nhân xứ thần kinh; điều này được thể hiện rõ ràng qua cách trang trí, chạm khắc mạng đậm yếu tố tiểu tiết, chi li, phức tạp. Hoa văn, chi tiết điêu khắc, đắp nổi, sơn vẽ,… ở trụ biểu của đình làng, đỉnh của trụ biểu, tấm bình phong hay phần vươn ra của mái đình đều tái hiện rất rõ bàn tay tài nghệ của các nghệ nhân xưa.

Nhìn chung, kiến trúc Huế là sự tổng hòa các kiến trúc: dân gian và cung đình, đền miếu và tôn giáo, truyền thống và hiện đại,… Sự kết hợp đa dạng và phong phú của nhiều phong cách kiến trúc từ cổ chí kim, từ Á đến Âu đã tạo nên Cố đô như một bức tranh nghệ thuật đặc sắc.

Mặc dù đô thị ngày càng được mở rộng với nhiều công trình khác nhau hợp với thời đại hơn song kiến trúc đặc trưng của Huế vẫn là kiến trúc dân gian cộng với kiến trúc cung đình và kiến trúc Tây Âu được quy hoạch một cách hợp lý trên mà vẫn giữ được thảm thực vật xanh của thành phố.

Chỉ ở một vùng đất nhỏ, du khách lại có thể vừa tận hưởng được vẻ đẹp tuyệt diệu của sông núi của xứ thần kinh lại vừa chiêm ngưỡng được kiến trúc cung đình trầm mặc, kiến trúc phương Tây cổ điển, kiến trúc nhà vườn truyền thống và kiến trúc đình làng dân dã nhưng không kém phần tinh xảo. Hãy thử một lần đến thăm Cố đô để đắm chìm trong “bài thơ đô thị tuyệt tác”

Tố Trinh